TỬ VI BÁCH VIỆT
Thư viện

Mười hai địa chi và ý nghĩa

Nền tảng âm dương, ngũ hành, can chi, cục, lịch · 12 phút đọc · Cập nhật

Mười hai địa chi và ý nghĩa

Can là trời, chi là đất. Can có mười, chi có mười hai; can như khí bốc lên, chi như nền lắng xuống. Phàm một việc ở đời, khí có bay cao đến đâu cũng phải có chỗ đáp; chi chính là chỗ đáp ấy. Nói can mà bỏ chi là nói cái hơi mà quên cái xác; nói chi mà bỏ can là nói cái xác mà quên cái hơi. Hai bên phải đi với nhau mới thành một tuổi, một tháng, một ngày, một giờ.

Mười hai địa chi là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Nay quen gọi đó là mười hai con giáp, rồi tưởng mỗi chi chỉ là một con vật. Ấy là cách nhớ cho dễ, chẳng phải nghĩa thật của chi. Con vật chỉ là cái hình để dễ phân biệt; cái thật của chi là vị trí, là mùa, là giờ, là khí đất trời chạy qua mười hai chặng.

Trong lá số, mười hai cung địa bàn mang tên mười hai chi. Cung Mệnh đóng ở chi nào, cung Tài ở chi nào, cung Quan ở chi nào, đều lấy chi mà gọi. Can không làm được việc ấy. Can là khí, chi là chỗ. Khí thì đổi theo năm, theo vận; chỗ thì đứng yên làm nền. Hiểu chỗ ấy mới hiểu vì sao cùng một sao, đóng ở hai chi khác nhau thì khác hẳn.

Mười hai chi là nền đất của lá số

Mười hai chi cũng là một vòng khép kín: hết Hợi lại về Tý. Đếm từ Tý là một đến Hợi là mười hai. Số lẻ là dương chi: Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất. Số chẵn là âm chi: Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu, Hợi. Sáu dương sáu âm, đều nhau, chẳng bên nào hơn.

ChiÂm dươngNgũ hànhGiờThángPhương
TýDươngThủy23–1Mười mộtBắc
SửuÂmThổ1–3ChạpĐông bắc
DầnDươngMộc3–5GiêngĐông bắc
MãoÂmMộc5–7HaiĐông
ThìnDươngThổ7–9BaĐông nam
TỵÂmHỏa9–11TưĐông nam
NgọDươngHỏa11–13NămNam
MùiÂmThổ13–15SáuTây nam
ThânDươngKim15–17BảyTây nam
DậuÂmKim17–19TámTây
TuấtDươngThổ19–21ChínTây bắc
HợiÂmThủy21–23MườiTây bắc

Xem bảng, chớ học thuộc từng dòng một cách khô khan. Hãy nhìn nhịp của nó: hai chi một hành, hành nào cũng có một dương một âm, trừ Thổ có bốn chi. Thổ đứng ở bốn góc: Sửu, Thìn, Mùi, Tuất. Bốn góc ấy là chỗ chuyển mùa, chỗ đất nối mùa này sang mùa khác. Nói Thổ ở trung ương là nói cái trục; nói Thổ ở bốn góc là nói chỗ nối. Hai lối nói ấy chẳng mâu thuẫn, mà là hai mặt của một việc.

Cũng vì chi là chỗ đứng, mười hai chi chia làm ba nhóm bốn: bốn chính Tý Ngọ Mão Dậu, bốn sinh Dần Thân Tỵ Hợi, bốn mộ Thìn Tuất Sửu Mùi. Bốn chính là bốn phương của trời đất, khí mạnh nhất. Bốn sinh là chỗ khí vừa nhú lên, như cây mới đâm chồi. Bốn mộ là chỗ khí thu lại, như kho đóng cửa. Ba nhóm ấy là cái khung của địa bàn, và cũng là khung của nhiều phép an sao về sau.

Ngũ hành của chi

Ngũ hành của chi đã rõ trong bảng: Tý Hợi thuộc Thủy, Dần Mão thuộc Mộc, Tỵ Ngọ thuộc Hỏa, Thân Dậu thuộc Kim, Thìn Tuất Sửu Mùi thuộc Thổ. Năm hành ấy ứng với bốn mùa và bốn phương. Dần Mão là mùa xuân, phương đông, khí Mộc đang lên. Tỵ Ngọ là mùa hạ, phương nam, khí Hỏa đang cực. Thân Dậu là mùa thu, phương tây, khí Kim đang thu. Hợi Tý là mùa đông, phương bắc, khí Thủy đang lắng. Còn Thổ chia bốn góc, mỗi góc giữ một chặng chuyển mùa.

Nói Thổ là nói cái mẹ. Nước lớn đến đâu cũng nằm trên mặt đất; cây to đến đâu cũng dựa vào đất; kim khí sắc đến đâu cũng nằm trong đất mà sinh ra; lửa mạnh đến đâu cũng phải có đất giữ ấm mới đứng được. Có câu "Thổ sinh nhân, nhân tử thổ": đất sinh ra người, người chết lại về với đất. Bởi vậy Thổ cai quản con người, cai quản phần học vấn, năng lực, năng khiếu của con người. Còn phần tiền bạc, vật chất thì Thủy cai quản, vì khí gặp nước thì tụ lại.

Lẽ ấy hiện ra ngay trong phép an sao: những sao về học hành, về năng khiếu đều khởi từ bốn cung mộ. Văn Xương khởi tại Tuất, Văn Khúc khởi tại Thìn, Thiên Diêu khởi tại Sửu, Hoa Cái chỉ nhập bốn cung Thìn Tuất Sửu Mùi. Ấy chẳng phải tình cờ. Bốn mộ là chỗ đất dày, chỗ cất giữ; cái gì thuộc về tích lũy, nền nếp, cái học đều đặt ở chỗ ấy.

Cũng vì Thổ dày mà bốn cung mộ có sức chế hóa. Những chính tinh tính tình ngang ngược, như Tham Lang, Phá Quân thuộc Thủy, vào bốn mộ thì bị Thổ ngăn lại, cái điên cái ngang bị kìm bớt. Bởi thế người đóng cung mộ nhiều khi có cơ đổi đời, vì cái dữ bị khóa, cái lành có chỗ dựa. Song chớ vội cho rằng hễ vào mộ là tốt; mộ là chỗ đóng cửa, mà đóng cửa thì cái hay cũng khó thoát ra. Phải xem sao nào vào, vào với sao nào.

Phương vị, bốn mùa và bốn cửa

Bốn chính Tý Ngọ Mão Dậu là bốn trụ của địa bàn. Tý ở phương bắc, khí Thủy lạnh nhất; Ngọ ở phương nam, khí Hỏa nóng nhất; Mão ở phương đông, khí Mộc vừa lên; Dậu ở phương tây, khí Kim vừa thu. Bốn chỗ ấy đối nhau từng đôi: Tý với Ngọ, Mão với Dậu. Ấy là bốn cái trục mà sau này mọi thế xung đều dựa vào.

Bốn sinh Dần Thân Tỵ Hợi là bốn cửa. Dần gọi là nhân môn, Thân gọi là thiên môn, Tỵ gọi là địa môn, Hợi gọi là quỷ môn. Dần là cửa người, chỗ sự sống khởi lên; Thân là cửa trời, chỗ cao rộng; Tỵ là cửa đất, chỗ kín đáo; Hợi là cửa quỷ, chỗ tối tăm nhất trong mười hai chi. Cùng một người, sinh ở bốn cửa ấy thì khí ra vào khác nhau, tuy chẳng phải cứ sinh ở cửa trời là hơn.

Bốn mộ Thìn Tuất Sửu Mùi là bốn kho. Thìn gọi là Thiên La, Tuất gọi là Địa Võng; hai cung ấy đối nhau thành lưới trời giăng ngang. Thìn là đất của rồng, của đấng vương giả, nơi phong thần phong thánh; Tuất là đất Hà Khôi, chỗ đáy sông đáy biển, nơi định tội. Một bên là đỉnh núi, một bên là vực sâu; ấy là lẽ nhân quả đi liền nhau, chẳng chỗ nào chỉ có một mặt. Người đóng cung Thìn hay Tuất chẳng phải vì thế mà khổ, cũng chẳng phải vì thế mà sang; ấy chỉ là một chỗ đứng đặc biệt, cần một lần thức tỉnh mới chuyển được.

Sửu Mùi là hai cung của Âm Dương giao hoan. Sửu là cuối đêm sang ngày, Mùi là đầu chiều tối; mặt trời mặt trăng gặp nhau ở hai chỗ ấy. Vì thế Thiên Diêu khởi tại Sửu, vì Diêu là dục tính; và người sinh giờ Sửu giờ Mùi thì Thân cư Phúc Đức, để nhớ cội nguồn đã sinh ra mình.

Giờ và tháng

Mỗi chi là một giờ, mỗi giờ là một canh, mỗi canh dài hai tiếng. Tý từ 23 giờ đến 1 giờ, Sửu từ 1 đến 3, Dần từ 3 đến 5, Mão từ 5 đến 7, Thìn từ 7 đến 9, Tỵ từ 9 đến 11, Ngọ từ 11 đến 13, Mùi từ 13 đến 15, Thân từ 15 đến 17, Dậu từ 17 đến 19, Tuất từ 19 đến 21, Hợi từ 21 đến 23. Cứ thế mà đếm, chẳng sai chỗ nào.

Mỗi chi cũng là một tháng. Dần là tháng Giêng, Mão là tháng Hai, Thìn là tháng Ba, Tỵ là tháng Tư, Ngọ là tháng Năm, Mùi là tháng Sáu, Thân là tháng Bảy, Dậu là tháng Tám, Tuất là tháng Chín, Hợi là tháng Mười, Tý là tháng Mười một, Sửu là tháng Chạp. Tháng Dần là tháng đầu năm, gọi là tháng kiến Dần. Vì sao lấy Dần làm đầu năm mà chẳng lấy Tý? Ấy vì tháng Giêng là lúc khí xuân vừa động, cây cỏ nhú mầm, con người bắt đầu ra đồng; còn Tý là lúc tối nhất, lạnh nhất, chưa phải lúc khởi sự.

Giờ sinh và cung Thân

Trong lá số, giờ sinh quyết định cung Thân đóng ở đâu. Ấy là một phép cố định, chia mười hai giờ thành sáu cặp. Tý và Ngọ thì Thân đồng cung với Mệnh. Dần và Thân thì Thân cư Quan Lộc. Tỵ và Hợi thì Thân cư Phu Thê. Mão và Dậu thì Thân cư Thiên Di. Thìn và Tuất thì Thân cư Tài Bạch. Sửu và Mùi thì Thân cư Phúc Đức.

Vì sao Tý Ngọ lại Thân Mệnh đồng cung? Vì giờ Tý là lúc mặt trăng lên cao nhất, giờ Ngọ là lúc mặt trời lên cao nhất. Ở hai chỗ ấy, khí âm và khí dương đều tới chỗ cực. Người sinh vào lúc ấy mang cái "tôi" lớn nhất; Thân với Mệnh phải chung một chỗ, chẳng chịu tách ra. Người sinh giờ Tý giờ Ngọ thường tự lập, tự dựng cơ đồ, chẳng muốn dựa vào ai; mạnh mẽ, bảo thủ, một mình một đường. Cái hay và cái dở cùng một gốc: tự lập thì dễ thành, mà tự lập quá thì dễ lạc.

Vì sao Dần Thân lại Thân cư Quan? Vì giờ Dần là lúc triều đình mở cửa, vua quan hội họp; giờ Thân là lúc buổi chiều còn việc. Người sinh hai giờ ấy lấy công danh làm trọng, lấy công việc làm chính, suốt đời thích cống hiến. Đàn ông đề cao sự thành đạt; đàn bà cũng ham học, chịu khó, đang cho con bú vẫn muốn làm việc. Ấy là mẫu người dễ thành công, mà cũng dễ quên mình.

Vì sao Tỵ Hợi lại Thân cư Phu Thê? Vì Tỵ là lúc khép cửa buổi sáng, Hợi là lúc khép cửa buổi tối; ấy là lúc người ta trở về nhà. Người sinh hai giờ ấy là người của gia đình, lấy cái ấm cúng làm chỗ dừng.

Vì sao Mão Dậu lại Thân cư Thiên Di? Vì Mão là lúc mặt trời mọc, Dậu là lúc mặt trời lặn; vạn vật phải ra khỏi nhà mà đi. Người sinh hai giờ ấy khéo giao thiệp, quảng giao, dễ thành công ở chỗ đông người.

Vì sao Thìn Tuất lại Thân cư Tài? Thìn là 7 đến 9 giờ sáng, Tuất là 19 đến 21 giờ tối; ấy là hai lúc lo việc, tính toán. Người sinh hai giờ ấy lấy chuyện làm ăn làm chỗ dựa của thân.

Vì sao Sửu Mùi lại Thân cư Phúc? Vì Sửu Mùi là chỗ Âm Dương giao hoan, chỗ cha mẹ kết hợp sinh ra mình. Thân cư Phúc Đức là để nhớ cội nguồn, nhớ tinh cha huyết mẹ. Người sinh hai giờ ấy thường tận hiến cho gia đình, họ hàng, mồ mả, chuyện tâm linh; sống vì người xung quanh nhiều hơn vì mình.

Sáu cặp ấy chẳng phải để phán tốt xấu. Nó chỉ nói chỗ mà cái "thân" của người ta neo vào. Neo vào Mệnh thì tự lập; neo vào Quan thì công danh; neo vào Phu Thê thì gia đạo; neo vào Thiên Di thì xa quê; neo vào Tài thì tiền bạc; neo vào Phúc thì cội nguồn. Biết chỗ neo ấy rồi mới biết đọc cung Thân cho đúng; chớ lấy cung Thân mà đoán y như cung Mệnh.

Tên gọi con giáp

Mười hai chi mang hình mười hai con vật: Tý là chuột, Sửu là trâu, Dần là hổ, Mão là mèo, Thìn là rồng, Tỵ là rắn, Ngọ là ngựa, Mùi là dê, Thân là khỉ, Dậu là gà, Tuất là chó, Hợi là lợn. Lối gán hình ấy có từ lâu, để người thường dễ nhớ mà gọi tuổi. Song chớ lấy nết con vật mà phán người.

Trong lối chiêm nghiệm cũ, mỗi con vật gợi một nét. Ngựa đứng mà ngủ, chạy suốt ngày, nên tuổi Ngọ thường được nói là vất vả, ít được ngồi yên. Trâu là con vật đầu cơ nghiệp, kéo cày cả đời, nên tuổi Sửu hay được nói là chịu thương chịu khó. Hổ là chúa sơn lâm, nên tuổi Dần được nói là mạnh mẽ. Rồng là hình tượng của bậc vương giả, nên tuổi Thìn được nói là có chí lớn. Ấy đều là lối nói ví von, chẳng phải lời phán chắc chắn. Cùng tuổi Dần mà người thì nhút nhát, kẻ thì gan lì; ấy do cung Mệnh, do giáo dưỡng, do cách ăn ở, chẳng phải do con hổ.

Lại có chuyện chọn tuổi làm ăn, dựng vợ gả chồng. Người ta hay hỏi tuổi này có hợp tuổi kia không. Hợp hay không phải xem cả can, cả chi, cả nạp âm, chẳng phải chỉ nhìn con giáp. Nhưng tên con giáp vẫn có chỗ dùng: nó là cái cửa để người thường bước vào, rồi từ đó mới hỏi sâu hơn.

Chi là đất, chẳng phải trời

Điều phải nhớ trước hết: chi là đất, mà đất có nhiều loại đất. Cùng một chi Tý, đi với Giáp thành Giáp Tý, đi với Nhâm thành Nhâm Tý; một bên nạp âm là Hải Trung Kim, một bên là Tang Đố Mộc, khác hẳn nhau. Hỏi "tuổi Tý thuộc hành gì" là hỏi chưa đủ; phải hỏi Tý đi với can nào rồi mới tra ra nạp âm.

Chỗ thứ hai: ngũ hành của chi chẳng phải ngũ hành của cung. Cung Dần thuộc Mộc, nhưng Dần nằm trong tam hợp Hỏa; một cái là chất đất, một cái là khí mùa. Khi luận phải biết mình đang nói cái nào. Nói "Dần là Mộc" là nói chất của chi; nói "Dần thuộc Hỏa cục" là nói thế của tam hợp. Hai lẽ ấy cùng đúng mà dùng vào việc khác nhau.

Chỗ thứ ba: chi có nết của chỗ đứng, chẳng có nết của con người. Cung Tý là phương bắc, tối và lạnh; cung Ngọ là phương nam, sáng và nóng. Ấy là nói khí của phương, chẳng phải nói người sinh tháng ấy, giờ ấy là tốt hay xấu. Muốn nói về người, còn phải xem sao nào đóng, sao nào chiếu, Tuần Triệt ra sao, vận hạn thế nào.

Kết luận: phàm cầm một tuổi, trước hết định chi ấy thuộc hành nào, âm hay dương, phương nào, giờ nào, tháng nào; sau xem chi ấy đứng với chi nào thành hợp, thành xung, thành hại, thành hình; rồi đặt nó vào cung, vào sao, vào vận. Chi là nền đất. Nền có vững thì nhà mới đứng; mà nền vững đến đâu, nhà có đẹp hay không còn phải xem cái nóc, cái cột, cái cửa.

Bài liên quan