TỬ VI BÁCH VIỆT
Thư viện

Mười thiên can và ý nghĩa

Nền tảng âm dương, ngũ hành, can chi, cục, lịch · 13 phút đọc · Cập nhật

Mười thiên can và ý nghĩa

Phàm xem một lá số, kẻ mới học thường chỉ nhìn sao. Người đã lâu năm lại hay nhìn nền đất dưới các sao ấy: năm nào, tháng nào, ngày nào, giờ nào sinh ra; can nào dẫn đầu, chi nào đỡ lấy. Can chi là hai sợi chỉ chạy suốt tấm lụa, còn sao là hoa văn thêu lên trên. Chẳng hiểu hai sợi chỉ ấy thì hoa văn có rực rỡ đến đâu cũng chỉ là hình thức bên ngoài, động đến là rối.

Mười thiên can là Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Chữ can nghĩa là cái cán, cái thân, cái cốt lõi; chữ chi nghĩa là cành, là nhánh. Can như gốc, chi như ngọn; can như sợi dọc, chi như sợi ngang. Mười can chẳng phải mười cái tên rời rạc, mà là một vòng đếm khép kín: hết Quý lại trở về Giáp, không hở, không thừa. Vòng ấy đi cùng vòng mười hai chi, thành sáu mươi năm một kiếp hoa giáp. Đời trước lấy can chi ghi năm, tháng, ngày, giờ; đến nay vẫn giữ lối ấy trong việc gọi tuổi, chọn ngày, dựng vợ gả chồng.

Mười can là một vòng trời

Đọc mười can theo thứ tự, thấy ngay một nhịp: dương, âm, dương, âm. Giáp dương, Ất âm, Bính dương, Đinh âm, Mậu dương, Kỷ âm, Canh dương, Tân âm, Nhâm dương, Quý âm. Nhịp ấy không đổi suốt vòng, như hơi thở vào ra đều đặn. Đọc theo hàng ngang, mười can ghép thành năm cặp, mỗi cặp một hành: Giáp Ất thuộc Mộc, Bính Đinh thuộc Hỏa, Mậu Kỷ thuộc Thổ, Canh Tân thuộc Kim, Nhâm Quý thuộc Thủy.

Thứ tự năm hành ấy là Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Đọc vòng tròn thì chính là vòng tương sinh: Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy lại sinh Mộc. Nói mười can là năm hành nhân đôi, mỗi hành một dương một âm, chẳng sai chút nào. Số mười vì thế chẳng phải con số chẵn tiện tay: nó là năm hành nhân với hai khí. Bỏ một can, vòng đếm không khép; thêm một can, nhịp âm dương lệch. Chọn mười là chọn đúng số tối thiểu vừa đủ năm hành, vừa đủ hai khí mà vẫn khép vòng.

CanÂm dươngNgũ hànhPhương vị
GiápDươngMộcĐông
ẤtÂmMộcĐông
BínhDươngHỏaNam
ĐinhÂmHỏaNam
MậuDươngThổTrung ương
KỷÂmThổTrung ương
CanhDươngKimTây
TânÂmKimTây
NhâmDươngThủyBắc
QuýÂmThủyBắc

Xem bảng ấy, chớ vội học thuộc từng dòng. Hãy nhìn cái khung: hai can một hành, một dương một âm, dương đứng trước, âm đứng sau. Dương như người mở đường, âm như người giữ nhà; dương khởi sự, âm vun bồi. Cùng một hành, khí dương thì phát ra ngoài, khí âm thì thu vào trong. Ấy là chỗ phân biệt Giáp với Ất, Bính với Đinh, Canh với Tân, Nhâm với Quý. Gộp Giáp với Ất làm một, cho rằng đều là Mộc nên giống nhau, là bỏ mất nửa phần ý nghĩa của can.

Âm dương và nhịp chẵn lẻ

Mười can đánh số từ một đến mười: Giáp một, Ất hai, Bính ba, Đinh bốn, Mậu năm, Kỷ sáu, Canh bảy, Tân tám, Nhâm chín, Quý mười. Số lẻ là dương, số chẵn là âm. Lối đếm ấy chẳng phải để cho đẹp, mà để ghép với mười hai chi. Chi cũng đánh số: Tý một, Sửu hai, Dần ba, Mão bốn, Thìn năm, Tỵ sáu, Ngọ bảy, Mùi tám, Thân chín, Dậu mười, Tuất mười một, Hợi mười hai. Số lẻ là dương chi, số chẵn là âm chi.

Phàm ghép can với chi, chỉ ghép dương với dương, âm với âm. Giáp dương chỉ đi với Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất; Ất âm chỉ đi với Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu, Hợi. Bởi vậy mười can nhân mười hai chi thành một trăm hai mươi cặp, mà chỉ có sáu mươi cặp dùng được. Mỗi can đi được với sáu chi, mười can thành sáu mươi. Đó là vì sao vòng hoa giáp có sáu mươi năm, chẳng phải bảy mươi hai, cũng chẳng phải một trăm hai mươi. Con số ấy tự nó đã kể ra lẽ âm dương phối hợp.

Điều đáng nhớ: cùng một can, đi với chi dương hay chi âm thì khí khác hẳn. Giáp đi với Tý là Giáp Tý, đi với Dần là Giáp Dần; tên can tuy một mà tuổi thì hai. Dương nam, âm nữ là thuận; âm nam, dương nữ là nghịch. Ấy cũng từ nhịp chẵn lẻ mà ra: năm dương sinh nam, năm âm sinh nữ thì khí đi xuôi; năm âm sinh nam, năm dương sinh nữ thì khí đi ngược. Song chớ lấy một chữ thuận hay nghịch mà phán cả đời người; ấy chỉ là một tầng, còn phải xem cung Mệnh, chính tinh, phụ tinh, vận hạn.

Ngũ hành và phương vị

Ngũ hành của can đã rõ: Giáp Ất Mộc, Bính Đinh Hỏa, Mậu Kỷ Thổ, Canh Tân Kim, Nhâm Quý Thủy. Phương vị cũng theo đó mà đặt: Giáp Ất ở phương Đông, Bính Đinh ở phương Nam, Canh Tân ở phương Tây, Nhâm Quý ở phương Bắc, Mậu Kỷ ở trung ương.

Đông thuộc Mộc, là phương mặt trời mọc, cây cỏ đâm chồi; Nam thuộc Hỏa, là phương mặt trời đứng bóng, khí nóng cực thịnh; Tây thuộc Kim, là phương mặt trời lặn, khí thu lại, kim khí sắc bén; Bắc thuộc Thủy, là phương tối, nước chảy về chỗ thấp. Còn Thổ không có phương riêng, đứng ở giữa mà chuyển bốn mùa. Mậu Kỷ ở trung ương là cái trục của bánh xe; bánh có quay thì trục vẫn đứng yên. Thổ không tranh phương với bốn hành, mà hành nào cũng phải nhờ Thổ mới đứng được.

Lối đặt phương vị ấy chẳng phải chuyện trang trí. Nó cùng một lẽ không gian sẽ gặp lại khi nhìn địa bàn lá số: mỗi chi có một phương, mỗi cung có một chỗ đứng. Có điều can nghiêng về thời gian nhiều hơn, chi nghiêng về không gian nhiều hơn. Can ghi năm, tháng, ngày, giờ; chi vừa ghi thời gian, vừa làm nền đất cho mười hai cung. Hiểu chỗ ấy thì thấy can với chi chẳng phải hai thứ tranh nhau, mà là hai mặt của một việc.

Cũng vì có phương vị mà cùng một hành ở hai phương lại khác sắc. Mộc phương Đông là cây đang lên; Kim phương Tây là khí đang thu. Có lời rằng cung Mão thuộc Mộc tốt hơn cung Dậu thuộc Kim một chút, vì Mão được thế tương sinh, Mộc sinh Hỏa; ấy là nói khí của phương, chẳng phải nói tốt xấu tuyệt đối của hai cung. Cùng lẽ ấy, can phương Đông với can phương Tây tuy khác hành mà đều có chỗ dùng riêng.

Can hợp

Ngoài quan hệ sinh khắc theo ngũ hành, mười can còn có một mối riêng gọi là can hợp, hay ngũ hợp. Năm cặp ấy là: Giáp hợp Kỷ hóa Thổ, Ất hợp Canh hóa Kim, Bính hợp Tân hóa Thủy, Đinh hợp Nhâm hóa Mộc, Mậu hợp Quý hóa Hỏa.

Điều lạ trước hết là khoảng cách. Giáp đứng thứ nhất, Kỷ đứng thứ sáu; Ất thứ hai, Canh thứ bảy; Bính thứ ba, Tân thứ tám; Đinh thứ tư, Nhâm thứ chín; Mậu thứ năm, Quý thứ mười. Cặp nào cũng cách nhau năm ngôi, tính cả hai đầu là sáu. Sáu là nửa vòng mười hai chi, ấy là chỗ đối nhau. Trong chi, cách sáu ngôi là xung; trong can, cách sáu ngôi lại là hợp. Cùng một khoảng cách mà một bên thành đối đầu, một bên thành giao hòa. Đủ thấy can với chi tuy đi chung một vòng mà mỗi bên có phép riêng.

Điều lạ thứ hai là hành hóa ra. Giáp là Mộc, Kỷ là Thổ; hai can hợp lại hóa Thổ, chẳng phải Mộc, cũng chẳng phải một hành trung bình giữa hai bên. Ất là Mộc, Canh là Kim, hợp lại hóa Kim. Bính là Hỏa, Tân là Kim, hợp lại hóa Thủy. Đinh là Hỏa, Nhâm là Thủy, hợp lại hóa Mộc. Mậu là Thổ, Quý là Thủy, hợp lại hóa Hỏa. Năm hành hóa ra theo thứ tự Thổ, Kim, Thủy, Mộc, Hỏa; đọc vòng thì Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa lại sinh Thổ. Thứ tự ấy đi đúng một chiều tương sinh.

Phàm hai khí gặp nhau mà sinh ra khí thứ ba, ấy chẳng phải phép cộng. Như hai người dựng thành một nhà, cái nhà ấy có nết riêng, chẳng phải nết của người này cộng với nết của người kia. Can hợp cũng vậy: hai can gặp nhau thì khí cũ lùi lại, khí mới hiện ra. Vậy chớ hỏi Giáp hợp Kỷ rồi thì Giáp còn Mộc hay không; phải hỏi: trong cuộc ấy, khí nào đang dẫn.

Vào việc luận tuổi, can hợp là một tầng để nhìn. Giáp với Kỷ là cặp hợp; người tuổi Giáp gặp người tuổi Kỷ, ở tầng can đã có một mối dễ gần, dễ nói chuyện. Song mối ấy chẳng xóa được chi xung, chẳng xóa được nạp âm khắc. Nó chỉ là một sợi dây; muốn biết dây ấy chắc hay lỏng, còn phải xem những sợi khác đan vào.

Can khắc

Can khắc theo ngũ hành: Kim khắc Mộc, nên Canh Tân khắc Giáp Ất; Mộc khắc Thổ, nên Giáp Ất khắc Mậu Kỷ; Thổ khắc Thủy, nên Mậu Kỷ khắc Nhâm Quý; Thủy khắc Hỏa, nên Nhâm Quý khắc Bính Đinh; Hỏa khắc Kim, nên Bính Đinh khắc Canh Tân. Đó là lẽ thường của năm hành, đặt lên mười can.

Can khắc nặng nhẹ khác nhau, chẳng phải cứ thấy khắc là lo. Quý là Thủy, Đinh là Hỏa; Quý khắc Đinh, ấy là nước dập lửa. Một người chồng tuổi Quý Hợi, vợ tuổi Đinh Mão: ở tầng can đã có một bên khắc một bên. Xem nạp âm, Quý Hợi là Đại Hải Thủy, Đinh Mão là Lư Trung Hỏa; nước biển với lửa trong lò, cũng một bên khắc một bên. Hai tầng cùng khắc là chỗ đáng lưu ý. Song vẫn chưa đủ để nói hẳn điều gì, vì còn chi, còn cung, còn cách cục của từng người.

Nặng hơn nữa là thế thiên khắc địa xung: can khắc mà chi cũng xung. Như chồng tuổi Nhâm Tuất, vợ tuổi Mậu Thìn. Can Mậu Thổ khắc Nhâm Thủy; chi Thìn với Tuất chính xung. Xét nạp âm thì Nhâm Tuất là Đại Hải Thủy, Mậu Thìn là Đại Lâm Mộc, Thủy sinh Mộc, chồng sinh vợ, ấy là chỗ tốt. Vậy mà đôi ấy ăn nói với nhau khắc khẩu lắm. Thế mới biết một tầng tốt chẳng đủ che một tầng xấu, mà một tầng xấu cũng chẳng đủ phá cả lá số.

Lại có đôi Tân Dậu với Đinh Mão: Đinh khắc Tân, Mão với Dậu xung; nạp âm chồng Mộc, vợ Hỏa, Mộc sinh Hỏa, cũng chỉ đỡ hơn một chút. Chữ "một chút" ấy quan trọng: nó nhắc người luận chớ thấy một chỗ sinh là vội mừng, thấy một chỗ khắc là vội lo. Phải cân cả ba tầng: can, chi, nạp âm. Ba tầng như ba lớp vải; lớp này rách thì lớp kia có thể còn lành, mà lớp nào cũng rách thì khó vá.

Can trong phép an sao

Can chẳng phải chỉ để gọi tên tuổi. Trong lá số, can là chìa khóa của nhiều phép an sao. Can năm sinh quyết định Tứ Hóa: can nào thì bốn sao Lộc, Quyền, Khoa, Kỵ nhập vào bốn chính tinh nào. Can Mậu thì Tham Lang hóa Lộc; can Đinh thì Thái Âm hóa Lộc; can Canh thì Thái Dương hóa Lộc. Cùng một lá số, đổi can năm sinh thì bốn đóa hoa ấy rơi vào chỗ khác, cả lá số đổi sắc.

Can cũng quyết định Lộc Tồn đóng ở cung nào, Thiên Khôi Thiên Việt đóng ở đâu, và Triệt đóng ở hai cung nào. Triệt đi theo từng đôi can: Giáp với Kỷ thì Triệt ở Thân Dậu; Mậu với Quý thì Triệt ở Tý Sửu; Bính với Tân thì Triệt ở Thìn Tỵ; Ất với Canh thì Triệt ở Ngọ Mùi; Đinh với Nhâm thì Triệt ở Dần Mão. Nhìn kỹ thì năm đôi ấy chính là năm cặp can hợp. Triệt đi theo đôi can hợp, ấy là chỗ đáng ghi lòng: nơi hợp nhau lại là nơi cắt nhau.

Không những can năm sinh, mỗi cung cũng mang một can. Can của cung ấy sinh ra một lớp Tứ Hóa riêng, gọi là phi hóa. Một cung có thể phi Hóa Kỵ về cung khác, làm cho cung ấy động. Có khi can cung đại vận phi Hóa Kỵ về Mệnh, mà Mệnh lại đang có sao bị Kỵ, thì hai tầng Kỵ chồng lên nhau, thành chỗ nặng. Vậy nên người luận khá tay chẳng bao giờ chỉ đọc can năm sinh rồi bỏ qua can của từng cung.

Can trong vận hạn

Đến vận hạn, can càng hiện rõ. Mỗi năm đi qua mang một can; can ấy làm Tứ Hóa của năm ấy động. Cùng một cung hạn, năm can Giáp khác năm can Ất, vì sao hóa Lộc, hóa Kỵ rơi vào chỗ khác. Có năm Hóa Lộc nhập Mệnh thì công việc hanh thông; có năm Hóa Kỵ nhập Mệnh thì lắm chuyện thị phi. Ấy chẳng phải sao đổi chỗ, mà là can đổi khí.

Can của cung đại vận cũng vậy. Đại vận mười năm đóng ở một cung, cung ấy có can riêng. Can ấy phi hóa đi đâu thì mười năm ấy có một mối dây kéo về đó. Nếu can ấy phi Hóa Kỵ về Mệnh, mà Mệnh lại có sao ưa Kỵ, thì mười năm ấy dễ có chuyện buồn. Nếu phi Hóa Lộc về Mệnh thì dễ có chỗ được. Người luận chỉ nhìn sao trong cung đại vận mà bỏ can của cung ấy, khác nào xem một cánh cửa mà không xem bản lề.

Can còn dùng để xem tuổi tác trong gia đình, trong việc làm ăn. Cùng tuổi thì cùng can cùng chi, khí gặp nhau dễ bon chen; khác can thì khí khác, có khi bù nhau, có khi chọi nhau. Lối xem ấy chẳng phải để định đoạt, mà để biết chỗ dễ gần, chỗ dễ xa. Có câu "lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống", ấy là đặt gốc gia đình lên trên tuổi tác. Tuổi chỉ là một phần; phước đức, tướng mạo, cách ăn ở mới là phần lớn.

Chỗ can chưa đủ để luận

Điều phải nhớ trước hết: ngũ hành của can chẳng phải ngũ hành của tuổi. Can Giáp là Mộc, nhưng tuổi Giáp Tý không lấy Mộc làm bản mệnh; nạp âm Giáp Tý là Hải Trung Kim, vàng dưới đáy biển. Can Quý là Thủy, tuổi Quý Dậu lại là Kiếm Phong Kim, vàng nơi mũi kiếm. Can Tân là Kim, tuổi Tân Dậu lại là Thạch Lựu Mộc, gỗ cây lựu đá. Hỏi "tuổi Giáp thuộc hành gì" là hỏi chưa đủ; phải hỏi Giáp đi với chi nào rồi mới tra ra nạp âm.

Chỗ thứ hai: can hợp chẳng xóa can khắc, can khắc chẳng xóa chi hợp. Một đôi có thể can khắc mà chi hợp, hoặc can hợp mà chi xung. Như người tuổi Đinh Mão với người tuổi Nhâm Tuất: Đinh với Nhâm là can hợp, Mão với Tuất là chi hợp, hai tầng đều hợp, ấy là chỗ dễ gần. Nhưng nếu nạp âm lại khắc thì vẫn có chỗ chẳng yên. Phải xem đủ ba tầng mới nói được.

Chỗ thứ ba: can chỉ là một nửa của tuổi. Cùng can mà khác chi thì khác hẳn. Giáp Tý với Giáp Dần, một bên Tý Thủy, một bên Dần Mộc; Thủy sinh Mộc, khí đã khác. Lại thêm nạp âm, cung Mệnh, chính tinh, phụ tinh. Can như cái gốc; gốc khỏe thì cây dễ lên, mà cây có lên được hay không còn phải xem đất, xem nước, xem nắng.

Kết luận: phàm cầm một tuổi, chớ vội nói "can này tốt, can kia xấu". Trước hết định can thuộc hành nào, âm hay dương, phương nào; sau xem can ấy hợp với can nào, khắc với can nào; rồi đặt nó vào chi, vào nạp âm, vào cung. Can là sợi dọc của tấm vải: thiếu sợi ngang là chi, tấm vải chẳng thành hình; mà coi thường sợi dọc, tấm vải cũng chẳng đứng được lâu.

Bài liên quan