Vì sao can và chi của cùng một năm luôn cùng tính âm dương
Nền tảng âm dương, ngũ hành, can chi, cục, lịch · 3 phút đọc · Cập nhật
Vì sao can và chi của cùng một năm luôn cùng tính âm dương
Mỗi tuổi trong chu kỳ sáu mươi năm mang cùng lúc một Can và một Chi, hai chữ đi liền nhau như Giáp Thìn, Ất Tỵ. Xét âm dương của một tuổi, tra theo Can hay theo Chi đều ra một kết quả: Can dương thì Chi cũng dương, Can âm thì Chi cũng âm. Chẳng có năm nào Can dương mà Chi âm. Điều ấy không do ai đặt ra cho tiện, mà là hệ quả của chính cách vòng Can Chi được dựng nên.
Hai vòng quay cùng nhịp
Can có mười chữ quay thành một vòng mười; Chi có mười hai chữ quay thành một vòng mười hai. Hai vòng chạy song song, mỗi năm nhích một bước. Muốn biết một năm mang Can nào, Chi nào, lấy số năm cộng với một số cố định rồi chia lấy số dư: chia cho mười ra Can, chia cho mười hai ra Chi. Với năm dương lịch, số cố định ấy là sáu cho Can và tám cho Chi, khi đếm từ không: số dư không ứng với Giáp ở vòng Can, và với Tý ở vòng Chi. Thử với năm 1984: cộng sáu rồi chia mười dư không, ra Giáp; cộng tám rồi chia mười hai dư không, ra Tý. Đúng là năm Giáp Tý.
Mấu chốt nằm ở chỗ cả hai vòng đều là số chẵn, và cả hai số cộng thêm cũng đều chẵn. Chia một số cho một số chẵn không làm đổi tính chẵn lẻ của số dư so với số ban đầu; cộng thêm một số chẵn cũng không làm đổi nó. Vì vậy tính chẵn lẻ của Can trùng với tính chẵn lẻ của năm, và tính chẵn lẻ của Chi cũng trùng với chính năm ấy. Hai thứ cùng khớp với một thứ thứ ba thì khớp với nhau.
Nói cho thuận tai: Can và Chi tuy lấy theo hai vòng khác nhau, nhưng cùng xuất phát từ một số năm và cùng cộng thêm một số chẵn, nên chẳng bao giờ lệch nhau về chẵn lẻ, tức về âm dương. Năm Giáp là năm dương thì Chi đi cùng phải là Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân hay Tuất, đều là chi dương. Năm Ất là năm âm thì Chi đi cùng phải là Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu hay Hợi.
Vì sao chu kỳ chỉ có sáu mươi, không phải một trăm hai mươi
Hệ quả dễ thấy: nếu Can và Chi ghép tự do thì có mười nhân mười hai là một trăm hai mươi cặp. Thực tế chỉ có sáu mươi. Một nửa số cặp, tức những cặp Can dương Chi âm hoặc Can âm Chi dương, không bao giờ xuất hiện. Sáu mươi ấy cũng chính là bội chung nhỏ nhất của mười và mười hai: sau sáu mươi năm cả hai vòng cùng về chỗ cũ, và năm Giáp Tý lại hiện ra.
Hệ quả cho việc tra âm dương
Nhờ tính chất ấy, tra âm dương của một tuổi sinh chỉ cần một bảng. Năm Can dương và năm Can âm, tương ứng sáu Chi dương và sáu Chi âm, đã đủ để biết âm hay dương của bất kỳ tuổi nào. Chẳng cần tra riêng Can rồi tra riêng Chi để đối chiếu, vì chúng luôn khớp.
Lẽ này còn là chỗ dựa cho các bước sau. Khi nói đến nam dương, nữ âm, đến Âm Nam Dương Nữ, đến việc đại vận chạy thuận hay nghịch, tất cả đều đứng trên một nền duy nhất: âm dương của năm sinh, lấy từ Can hay từ Chi đều ra cùng một kết quả. Nếu hai thứ ấy có thể lệch nhau thì mọi phép phía sau phải hỏi thêm một câu: lấy theo Can hay theo Chi. Nhờ cấu trúc của hệ sáu mươi, câu hỏi ấy không bao giờ đặt ra.
Chừng mực cần giữ
Cần phân biệt ba chuyện dễ lẫn. Một là âm dương của năm sinh, tức tính chẵn lẻ của Can Chi, như bài này nói. Hai là âm dương của từng sao, cung và nạp âm, là những thứ khác tên nhưng cùng chữ. Ba là sự khớp nhau về âm dương không có nghĩa Can và Chi cùng ngũ hành: Giáp thuộc Mộc mà Tý thuộc Thủy, Thìn thuộc Thổ, vẫn là những hành khác nhau.
Lưu ý: cái khớp ở đây chỉ là chẵn lẻ, chứ không phải sinh khắc.