Âm lịch, dương lịch và tiết khí: vì sao Tử Vi phải quy đổi lịch
Nền tảng âm dương, ngũ hành, can chi, cục, lịch · 7 phút đọc · Cập nhật
Âm lịch, dương lịch và tiết khí: vì sao Tử Vi phải quy đổi lịch
Phàm cầm một lá số lên, việc trước nhất chẳng phải tìm Tử Vi đóng cung nào, mà là biết người ấy sinh vào ngày nào, tháng nào, năm nào theo lịch nào. Giấy tờ ngày nay ghi dương lịch; khoa Tử Vi lại an sao theo âm lịch. Chỗ nhầm lớn nhất của kẻ mới học thường chẳng nằm ở phép an sao, mà nằm ở chỗ đổi lịch: đổi sai một ngày, cả lá số lệch đi; đổi sai một tháng, cung Mệnh đã ở chỗ khác; đổi sai một năm, can chi, cục, âm dương nam nữ đều đổi. Nói Tử Vi phải quy đổi lịch, ấy chẳng phải câu nệ, mà là cái gốc của mọi phép về sau.
Hai thứ lịch
Dương lịch tính theo vòng mặt trời. Một năm có ba trăm sáu mươi lăm ngày, năm nhuận thêm một ngày; mười hai tháng chia đều, tháng đủ ba mươi mốt, tháng thiếu ba mươi, tháng Hai hai mươi tám. Lối ấy tiện cho việc đếm ngày, ghi giấy, hẹn hò, bởi nó bám sát vòng bốn mùa của trời.
Âm lịch tính theo tuần trăng. Mỗi tháng bắt đầu từ ngày không trăng, gọi là ngày sóc; trăng tròn rồi khuyết, hết một vòng chừng hai mươi chín ngày rưỡi, nên tháng âm lịch hoặc hai mươi chín, hoặc ba mươi ngày. Tháng không theo con số cố định, mà theo mắt thấy trăng non. Lối ấy bám sát nhịp gần gũi với con người: đêm tối, đêm sáng, con nước, mùa màng.
Song âm lịch không phải chỉ có trăng. Nếu cứ mười hai tháng trăng một năm, năm ấy chỉ chừng ba trăm năm mươi bốn ngày, ngắn hơn vòng mặt trời chừng mười một ngày. Mỗi năm thiếu một chút, vài năm dồn lại, Tết sẽ trôi dần sang mùa hạ, rồi sang mùa thu. Muốn giữ bốn mùa đứng yên, phải neo lịch trăng vào vị trí mặt trời. Ấy là chỗ sinh ra tiết khí và tháng nhuận. Nói cho đúng, thứ lịch ấy là âm dương lịch: tháng theo trăng, năm theo trời.
Khoa Tử Vi lấy tháng sinh để định cung Mệnh, lấy ngày sinh để định chỗ Tử Vi, lấy năm sinh để định can chi và cục. Ba cái ấy đều tính theo âm lịch. Người sinh ngày mồng ba tháng Chạp, nếu đem ngày dương lịch mà an sao thì chẳng khác nào lấy thước đo chiều dài để cân nặng: phép có đúng đến đâu cũng sai từ cái mốc đầu.
Tiết khí và chỗ neo bốn mùa
Mặt trời đi trên đường hoàng đạo, mỗi năm một vòng. Chia vòng ấy làm hai mươi bốn mốc, mỗi mốc cách nhau mười lăm độ, gọi là hai mươi bốn tiết khí. Lập Xuân, Vũ Thủy, Kinh Trập, Xuân Phân, Thanh Minh, Cốc Vũ… mỗi tiết có khí riêng của nó. Trong hai mươi bốn ấy có mười hai mốc lớn, cách nhau ba mươi độ, gọi là trung khí; ấy là những chỗ mặt trời đã đi qua một phần tư vòng, nửa vòng, ba phần tư vòng. Đông chí, Xuân Phân, Hạ Chí, Thu Phân là những mốc dễ thấy nhất.
Tháng mười một âm lịch là tháng chứa đông chí. Chỗ ấy là cái neo lớn: mặt trời ở phương nam xa nhất, đêm dài nhất, khí dương bắt đầu sinh lại. Từ tháng ấy mà đếm ra, đặt tháng Giêng, tháng Hai, cho đến tháng Chạp. Phép lịch phải có tháng mười một làm mốc để biết năm ấy có nhuận hay không.
Năm nào có mười ba tháng trăng, ấy là năm nhuận. Nhưng chèn tháng nhuận vào đâu chẳng phải tùy ý. Phép là: tháng đầu tiên trong năm không có trung khí thì lấy làm tháng nhuận. Vì trung khí là mốc của khí trời; tháng nào không có mốc ấy, tức là khí trời đã đi mau hơn tháng trăng, phải chèn thêm một tháng để đợi. Tháng nhuận mang tên tháng trước nó, gọi là tháng nhuận của tháng ấy. Có năm nhuận tháng Tư, có năm nhuận tháng Sáu, có năm nhuận tháng Chạp.
Đủ thấy: tháng nhuận không phải tháng thừa theo cách đếm của con người, mà là chỗ lịch phải dừng lại đợi trời. Hiểu lẽ ấy mới hiểu vì sao cùng là tháng Tư mà có năm có hai tháng Tư, và vì sao người sinh trong tháng nhuận lại là chỗ hay sinh nghi.
Tháng nhuận
Người sinh tháng nhuận, khi an sao, cứ lấy nguyên tháng nhuận ấy làm tháng sinh, chẳng thêm chẳng bớt, không chia đôi tháng. Can chi giờ, ngày, tháng, năm vẫn lấy như bình thường. Tháng nhuận là tháng không có trung khí, nhưng vẫn là tháng có thật trong năm; chia đôi nó chỉ làm mốc tháng lệch đi, kéo cung Mệnh sang một cung khác.
Cần nhớ: tháng nhuận vẫn là tháng có thật trong năm, ngày sóc vẫn là ngày sóc, can chi của ngày vẫn theo ngày ấy.
Lại có chỗ nguyệt hạn. Năm nhuận có hai tháng Tư thì nguyệt hạn tính như thường, tháng nhuận dùng chung với tháng Tư, giữ nguyên tháng, chẳng chia đôi.
Chỗ dễ nhầm: ngày sóc, Tết và năm can chi
Ngày sóc là ngày đầu tháng âm lịch. Nhưng ngày ấy không phải lúc nào cũng giống nhau ở mọi nơi. Sóc là lúc mặt trăng, mặt trời, trái đất thẳng hàng, tính theo giờ của một nơi. Cùng một ngày dương lịch, nếu tính theo giờ Việt Nam thì sóc rơi vào hôm nay, tính theo giờ bên kia thì sóc đã rơi từ hôm qua. Có lời cho rằng chỗ lệch ấy không nhiều, chừng bốn phần trăm số ngày, nhưng đã lệch thì lệch hẳn một ngày, và một ngày ấy đủ đổi tháng, đổi năm.
Lại có chỗ Tết. Tết là mốc sang năm âm lịch. Người sinh ngày hai mươi chín tháng Chạp vẫn còn thuộc năm cũ; người sinh mồng một tháng Giêng đã sang năm mới. Chỉ nhìn tháng dương lịch, thấy cả hai đều sinh vào tháng Giêng, dễ tưởng cùng một năm. Ấy là chỗ nhầm thường gặp nhất. Một người sinh ngày hai mươi chín tháng Chạp, giờ Thân, tuổi Canh Ngọ; nếu vội lấy năm nơi giấy khai thì thành tuổi Tân Mùi, can chi đổi, cục đổi, âm dương nam nữ đổi, cả lá số đi theo con đường khác.
Cũng có chỗ sinh sát Tết, giấy khai sinh ghi theo năm mới, mà trong nhà nhớ là còn năm cũ. Chỗ ấy phải hỏi cho kỹ: sinh trước hay sau lúc giao thừa, trước hay sau lúc cúng Tất niên, có ai nhớ đêm ấy là đêm ba mươi hay đêm mồng một. Lời kể của người lớn trong nhà nhiều khi quý hơn tờ giấy, vì giấy có thể ghi theo ngày đi khai, chứ chẳng phải ngày sinh.
Vì sao phải quy đổi
Có người hỏi: đã có giấy ghi dương lịch, cớ sao chẳng an sao theo dương lịch cho tiện? Thưa rằng: phép an sao không phải phép đếm ngày, mà là phép đặt người vào nhịp của trời đất. Nhịp ấy là nhịp trăng, nhịp tiết khí. Cung Mệnh khởi từ tháng sinh, Tử Vi khởi từ ngày sinh, can chi khởi từ năm sinh. Nếu lấy dương lịch thay vào thì tháng Mệnh chẳng còn là tháng khí, ngày Tử Vi chẳng còn là ngày trăng; phép vẫn chạy, mà chạy trên một cái mốc không phải của nó.
Lại nữa, việc đổi lịch không phải cộng trừ vài ngày là xong. Muốn biết một ngày dương lịch ứng với ngày âm lịch nào, phải biết sóc rơi vào lúc nào, mặt trời đã đi đến đâu, năm ấy có nhuận hay không, nhuận vào tháng nào. Bốn cái ấy liên quan với nhau, chẳng thể đoán. Có người dùng bảng tra sẵn; bảng ấy tiện, nhưng chỉ đúng trong khoảng năm nó ghi, ra ngoài khoảng ấy thì phải tra bảng khác. Có người tính theo thiên văn; phép ấy dài hơn, nhưng đi được xa, và đi đến đâu cũng phải theo cùng một lẽ.
Điều rút ra: chớ xem nhẹ việc đổi lịch. Chỗ ấy là cửa vào của lá số. Cửa ấy mở sai thì trong nhà có bày biện đẹp đến đâu cũng lệch.
Chỗ lịch không quyết định tất cả
Song cũng chớ vì thế mà cho rằng lịch là tất cả. Lịch chỉ cho biết cái mốc; còn lá số là chuyện của cung, của sao, của vận. Cùng một ngày âm lịch, người sinh giờ Dần khác người sinh giờ Thân; cùng một giờ, kẻ ở cung này khác kẻ ở cung kia. Có khi giấy tờ sai một ngày mà lá số vẫn ứng phần nhiều, vì cái sai ấy chưa đủ đổi cung Mệnh; có khi chỉ lệch một giờ mà cả cung Thân đã đi chỗ khác. Người luận phải biết cái nào nặng, cái nào nhẹ.
Lại có khi người ta nhớ sai, giấy ghi sai, mà trong lòng cứ tin là đúng. Gặp chỗ ấy, chớ vội an sao rồi phán như thánh. Hãy hỏi lại, đối chiếu, và nói rõ chỗ chưa chắc. Phàm việc đổi lịch, cẩn thận ở ba chỗ: chỗ sóc, chỗ Tết, chỗ nhuận. Ba chỗ ấy yên thì lá số mới yên; ba chỗ ấy còn nghi thì lời luận còn phải dè chừng.
Đến đây, nền lịch đã tạm rõ. Nhưng lịch chỉ nói ngày tháng năm; còn chốt cuối cùng để dựng nên Mệnh và Thân là giờ sinh. Giờ sinh có mười hai, mỗi giờ hai tiếng, mà chỗ giáp ranh và chỗ nửa đêm lại là những chỗ dễ sai nhất. Ấy là việc phải bàn tiếp.